Главная страница

Кіріспе


Скачать 488.5 Kb.
НазваниеКіріспе
Дата09.10.2019
Размер488.5 Kb.
Формат файлаdoc
Имя файлаdip_-zher-baqylau-men-zherdi-bagalau-zholdary.doc
ТипДокументы
#58476
страница3 из 10
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
(2)

Формулаларымен бағаланатын көрсеткіш бірдей болады деп есептеледі.

Мұнда: Б- жерді бағалау балы;

У0 Уэ – бағаланатын және үлгілік жердің өнімділігі

С0 Сэ – бағаланатын және үлгілік жерлерден алынатын өнімдердің өзіндік құны;

То Тэ – бағаланатын және үлгілік жерлерде жұмсалатын шығындар.

Жерді бағалаудыњ қосымша белгілері ретінде 1 гектар жерге есептелген өнімнің абсолюттік өнімділігінің күрделі қаржыға (өндіріс негізгі қорының құнына) қатынасы алынады. Бұларда бағалау белгілерінің әр түрлі болуына қарамастан, бағалау балл көрсеткішін анықтау тәсілі бірдей.

Үлгілік (эталон) жер бөлігіне қатысты есептелген бағалау көрсеткіші:

Б=, (3)

Мұнда: Б- есептелетін бағалау балы;

До- бағаланатын жердің көрсеткіші

Дэ- үлгілік жердің көрсеткіші.

Жерді экономикалық бағалау туралы экономистердің арасында да бірнеше көзқарастар белгілі. Оларды негізгі екі: шығындық және ренталық деп екіге бөлуге болады.

Шығындық қағида бойыншабағалаудың негізі-жерді игеруге (пайдалануға) жұмсалған еңбек пен еңбек құралдарының шығыны болып табылады. Жердің табиғи сапасы-өнімділігі тек қосымша факторы ретінде қалады.

Құн заңына сәйкес жер өздігінен жаңа құн тудырмайды. Түр түрлі жерден өнім алуға бірдей еңбек жұмсалған болса, ол өнімдердің санына қарамай жалпы құны бірдей болуы керек. Яғни, бірдей еңбек жұмсай отырып, саны, сапасы әр түрлі өнім алатын болсақ, олардың жалпы құны тең болады, ал дербес жеке бағалануы әр түрлі болады. Бірдей жерден бірдей еңбекпен неғұрлым көп өнім алсақ, оның әрқайсысының бағасы соғұрлым төмен болады, және керісінше.

Топырақтың құнарлылығы жаңа құн тудырмайтын болса, ол қосымша құн да әкелмейді, яғни жер рентасына айналатын қосымша табыс та жоқ. Ал шындығында жердің құнарлылығынан қосымша өнім, сол арқылы қосымша табыс, рента алынады. Бұл жерде біз құн мен тұтыну құнының, тауардың құны мен бағасының қайшылықтарын көреміз. Осы қайшылықтарға сәйкес үш түрлі жағдай болуы мүмкін. Бірінші –тауардың құны бағасына сәйкес, яғни тауардың бағасы оған жұмсалған еңбектің мөлшерімен анықталады. Олай болса, еш жерде қосымша ақшалай табыс жоқ, екінші-баға тұтыну құнына сәйкес анықталады, яғни тұтыну құны тең тауарлар еңбектің жұмсалу мөлшеріне қарамастан тең бағаланады. Мұнда тауарды аз еңбекпен жұмсап өндіретін болсақ, қосымша пайда-рента аламыз. Үшінші-баға тауардың құны мен тұтыну құнының аралығындағы шама. Бұл реттелмеген базар нарығында болатын жағдай.

Баға тұтыну құнына сәйкес белгіленгенде әр түрлі жердің өнімділігі әр түрлі болғандықтан бірдей өнімге еңбектің жұмсалу шамасы да бірдей емес, сондықтан жер рентасы пайда болады.

Жердің құндылығы барлық қоғамда оның тұтыну құнын өндіретіндігімен анықталады. Сондықтан жерді экономикалық бағалау оның қоғамдық құндылығын есептеу болып табылады. Жердің тұтыну құндылығын бір жағынан оның тіршілік орны екендігін және өнім беретіндігін анықтаса, екінші жағынан, оның ауданының шектеулі екендігі қалыптастырады. Осыған сәйкес экономикалық бағалау белгісі оның өндіргіш күш ретінде және өмір сүру ортасы ретінде қоғамдық құндылығы. Осы тұрғыдан жердің қоғамдық құндылығы неғұрлым жоғары болса, ол соғұрлым қымбатқа бағалануы тиіс.

«Шығындық» қағиданы жақтаушылардың тағы бір өкілі Г.С.Николенко жердің бағасы тек қана оны игеру шығындарының негізінде анықталуы мүмкін дей отырып, мына формуланы ұсынады:

Ці = (4)

мұнда: Кп- еліміз бойынша жерді игерудің орташа шығындары;

Бі –бағаланатын і жер бөлімшесінің бағалау балы;

Бпі- жаңа игерілген і жер бөлімшесінің бағалау балы.

Оның пікірі бойынша жерді балл көрсеткіштерімен ғана бағалау теориялық негізсіз, ал таза табыстың негізінде бағалау әдістемелік тұрғыдан дұрыс емес. Ол тек қана құн заңының негізінде бағалау ғылыми дәлелді және дұрыс деп есептейді.

Сонымен қатар, жерді ауыл шаруашылық айналымынан басқа бағытта пайдалануға алғанда басқаша бағалауды ұсынады. Мұнда оның орнына басқа жерді игеру шығындары, былайша айтқанда, жерді қалпына келтіру шығындары бойынша бағалау керек екені айтылады. Бағалау формулаларында біреулер жерді қалпына келтіру (реновация) шығындарын есептесе, екіншілері-жаңа жерді игеру шығындарын, үшіншілері- шығындарды және алынбаған табысты қоса есептейді. Мысалы, И.Смирон құн теориясымен бағалауға қарсы бола тұрып, таза табысты «капитализациялау» әдісін де қолдамайды. [3, 59 б]

Жерді әр түрлі мақсатта пайдаланғанда бір белгіге сүйеніп бір әдістеме бойынша бағалау керек пе, болмаса әр түрлі бағалана ма? Осы мәселе бойынша да қарама-қарсы көзқарастар бар. Біреулер жердің бағасы әрқашан бірдей және бір белгіге қарап бір әдіспен анықталады десе, екіншілері-ауыл шаруашылығын дапайдаланғанда балл көрсеткіші бойынша бағаланады, ал оны басқа мақсатқа алғанда абсолюттік бағалау қолданылады дейді. Алғашқыларының дәлелі ауыл шаруашылығында жерді салыстырмалы бағалау жеткілікті және оны технико-экономикалық есептеулерде қолдануға жарамайды, ал жер басқа мақсатқа алынғанда ғана ақшалай құнын анықтау қажет.

Жерді ренталық қағида бойынша, дифференциалдық рентаның негізінде бағалау туралы ізденістер жүріп жатыр.

Оптималдық жоспарлау теориясын жақтаушылардың көзқарасы бойынша жердің экономикалық бағасы уақыт факторын ескере отырып, жерді пайдаланудан алынатын жиынтық тиімге негізделуі тиіс. Бұл дегеніміз жердің бағасы жердің бір ауданынан алынатын рентаны кџрделі қаржының мөлшері экономикалық тиімділік нормасы бойынша «капиталдау» болады.

О= (5)

Былайша айтқанда, жылдың тиімді (рентаны) тиімділік нормасына бөлгендегі шамамен бағаланады, яғни белгілі бір мерзімдегі жылдық тиімдерді (ренталарды) дисконттап қосу. Дисконнтау коэффициенті ретінде кейбіреулер орташа тиімділік (рентабельдік) нормасын алады, екіншілері күрделі қаржының мөлшерлі тиімділік нормасын алады. Егер жақсы жерлер рента бойынша бағаланса, нашар жерлерді Е.Корнаухов оны игеру шығынымен бағалауды ұсынады, сөйтіп, іс жүзінде бағаланбаған жер бөлімшелері қалмайды. Айта кету керек, мұнда жерді экономикалық бағалау белгісі ретінде нақты тиім емес, нашар жерлерде қалыптасқан баға бойынша есептелген тиім алынады. Таза табысты капитализациялау коэффициенті ретінде халық шаруашылыѓы бойынша қалыптасқан орташа тиімділік коэффициенті қолданылады:

О3 = · 100, (6)

Мұнда: Дг – жоғарыда айтылған әдіс бойынша анықталған жылдың таза табысы

N- халық шаруашылық тиімділік коэффициенті

Табысты капитализациялау мағынасы мынаған саяды: жерді ауыл шаруашылыѓынан басқа кез келген өндіріс салаларында пайдаланғанда оған төленетін сомасының әкелетін табысы (тиімі), оны ауыл шаруашылығында пайдаланғандағы орташа тиімділікпен алынатын табыстан кем болмауы керек.

Дифференциалдық рентаны есептеуде қолдануға болатын әдіс ретінде шеткі шығын шамасымен есептелген ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасынан шығындарды және өндіріс негізгі қорларын жаңартуға аударылатын 12-15% процент шамасында нормалы пайданы шегеру ұсынылады.

Тағы бір ұсынылған әдіс бойынша астық негізінен нан өнімдеріне жұмсалатын болғандықтан дәнді дақылдардан алынатын дифференциалды рента нанның көтерме сауда бағасының негізінде есептеледі. Мұнда таза табысты есептеу үшін нанның көтерме сауда бағасынан бидай өсірушілердің, астық даярлау ұйымдарының, диірмендердің, нан пісірушілердің, т.б. шығындары шегеріледі. Бұл процестерге қатысушылардыњ таза табысы еңбек шығындарына сәйкес (пропорционалды) бөлінеді. Тар аймақта дәнді дақылдардың түсіміне байланысты және ең нашар жердің 1 гектарынан алынатын табыстың нормалы мөлшері деп алып әр аймақтағы дифференциалдық рентаны анықтайды.

Осы әдістің екінші түрінде дифференциалдық рента нашар жерді пайдаланушылардың шығынына сәйкес шеткі шығындық бағадан емес, орташа салалық баға бойынша есептеледі. Мұндай жағдайда дифференциалдық рента оң таңбалы немесе теріс таңбалы болуы мүмкін, жалпы сала бойынша ол нөлге тең болады.

Орташа салалық баға қолданғанда В.Шкатов «полярлық» деп атаған қарама-қарсы рента «тәуір» жерді пайдалнушылардан алып «нашар» жерді пайдаланушыларға беріледі.

Жерді дифференциалдық рента бойынша бағалауға қарсы болушылар оның мынадай кемшілігін атайды: нашар жер бөлімшесінде дифференциалды рента нөлге тең. Сондықтан ондай жер бағаланбайды.

Мәселені тағы біраз зерттеушілер (М.Броншиейн, Е.Карнаухова, Г.Романенко, В.Шкатов) жердің экономикалық бағасын дифференциалдық рента әдісімен анықтауға қарсы болмаса да, олай есептеудің қиындығын айтады және қарапайым, қолдануға болатын әдіс-нормалы мөлшердегі пайдадан артық табысты есептеу дейді. Қалай болѓанда да, артық таза табыс немесе дифференциалдық рента бойынша жердіњ экономикалық бағасы жылдық экономикалық тиімді капиталдау болып табылады. Осы мәселе жөнінде де зерттеушілердің көзқарастарында айырмашылықтар бар.

Ол қандай мерзімге «капиталдау» туралы ұсыныстар: ауыл шаруашылық негізгі өндірістің қорларды жаңарту мерзіміне; немесе амортизациялау мерзіміне; халық шаруашылығы бойынша күрделі қаржының орташа нормалы тиімділігіне; ауыл шаруашылық негізгі қорлар үшін орташа төлем процентіне; ауыл шаруашылық нысандарын орташа пайдалану мерзіміне; жер ауыл шаруашылығынан алғанда зиянның орнын толтыру мерзіміне сәйкес мерзімге капиталдау.

Капиталистік елдерде жердің бағасы жер рентасын банк өсімі нормасымен (2-3%) капиталдау арқылы анықталады., яғни сол 30-50 есепті жылға сәйкес келеді.

Бізде капиталистік нарық қатынасы, әсіресе ақша айналымында толық қалыптаспаған, мұндай процент қолдануға келмейді деп есептеледі, сондықтан халық шаруашылық тиімділік нормасын қолдану ұсынылады. Бірақ бұл жерде, біздің ойымызша, мынадай жағдай ескерілмейтін сияқты.

Ақшалай қаржының (оған сатып алуға болатын игіліктердің) нақты құндылығы осы қаржымен өндіріс ұйымдастырып, өндірістен пайда табуға болатындығында. Бірақ бұл материалдық өндіріс құруға болатын потенциалды мүмкіндік қана, жұмыс істеп тұрѓан нақты өндіріс емес. Ол нақты мүмкіндікке айналу үшін әлі біраз шаруалар істелу керек-қаржы жинақталып, материалдық игілікке айналып, құрылыс салынып, өндіріс іске қосылуы керек. Сондықтан ақшалай қаржының құндылығы сондай ақшаға бағаланатын кез келген өндірістің құндылығынан кем болады.

Айтылғаннан шығарылатын қорытынды-банк капиталының өсімін тиімділік номасымен ешқашан теңестіруге болмайды.

Көп уақыт ғылыми ізденістер жүргізіліп келе жатқанымен жерді экономикалық баѓалау мәселесі елімізде әлі толық шешімін тапқан жоқ. Мұны тек мәселенің күрделілігімен түсіндіру жеткіліксіз. Негізгі нәрсе теориялық ізденіске іс-тәжрибелік қолданыстың (сұраныстың) болмауында.

Жерді экономикалық баңалау әдістері

Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін жерлердің сапасы біркелкі емес. Олардың әр түрлілігі өнімділігінің де әр тџүрлі болуына әкеп соғады. Бірдей еңбек жұмсай отырып сапасы әр түрлі жерлерден түрлі шамада өнім аламыз, яғни еңбектің нәтижесі әр түрлі болады.

Осы қасиетіне байланысты жерлердің құндылығы да бірдей емес. Жердің құндылығын қандай белгісіне қарап бағалауға болады? Жоғарыда келтіргеніміздей осы бағалау белгісі туралы экономистер көзқарастарында айырмашылықтар бар. Ол белгі ақшалай құндық көрсеткіш болуы керек, өйткені басқа көрсеткіштермен оларды бір-бірімен салыстыруға, қосуға болмайды. Тұтыну құндылығы әр түрлі, қоғамныњ әр түрлі қажетін өтейтін игіліктер тек қана құндық (ақшалай) көрсеткіштермен жинақтап өлшенеді.

Жер–тұтыну құндылығы, оның құны жоқ, тек тұтыну құндылығын, материалдық өнімдерді өндіруге қажетті жағдай. Жердің бағасы оған табиғи тән нәрсе емес, ол тек қана қоғамдық өндіріс және тұтыну қатынастарында пайда болады. Сондықтан жердің баѓғасы тауар өндіруге қажетті жеке жер бөлімшелерінің тұтыну құндылығының көрінісі. Жеке жер бөлімшелерінің сапасының әр түрлілігіне байланысты ол жерлерде өндірілген өнімдердің құны да әр түрлі болады. Сапалы жерлерден нашар жерлерге қарағанда әлдеқайда көп тұтыну құны өндіріледі. Бірақ сапалы жерлер көп емес, әдетте шектеулі. Иелену түріне қарамастан, жерге шаруашылық нысаны ретінде әрқашан монополия болады. Былайша айтқанда жерге монополия болуына байланысты дифференциалдық рента туындайтын алғышарт бар. Дифференциалды рентаның алғышарттары-бір жағынан монополия болса, екінші жағынан жердің сапалық өзгешеліктері, сондай-ақ тауарлы өндірістік қоғамдық қарым-қатынастар.[4, 38 б]

Дифференциалдық рента бірдей еңбек жұмсап нашар жерді пайдаланумен салыстырғанда сондай мөлшердегі тәуір жерден қанша артық тиім (пайда) алуға болатынын көрсетеді. Сондай–ақ ол жақсы жер жеткіліксіз болып, сапасы одан нашар жерді пайдаланғанда немесе пайдаланатын жердің сапасы нашарлағанда қаншама зиян болатынын көрсетеді. Оны қарапайым мысалмен көрсетуге болады. Түсімі 40 ц/га жалпы шығыны 20 мың теңге бидай өндірілетін жер ауыл шаруашылығынан алынды делік. Қалған жерледің өнімділігі 10 ц/га. Жоғалтқан өнімді алу үшін ондай жерлердің төртеуін игеру немесе қосымша шығын жұмсап жердің өнімділігін арттыру керек. Игерілетін жерге жұмсалатын жалпы шығын 30 мың теңге деп алайық. Сонда бидай өндіруге жұмсалатын шығын 10 мың теңгеге артады. Егер сапасы нашар жерлерді игермей, оның орнына сапасы бұрынғы жердей жерді тапқан болсақ, оныњ халық шаруашылық тиімі 10 мың теңге болған болар еді. Яғни сапалы жердің құндылығы сапасыз жерден 10 мың теңгеге артық деген сөз. Жаңадан игеретін сапалы жердің экономикалық бағасы да 10 мың теңге. Былайша айтқанда, экономикалық бағалау негізгі дифференциалдық тиім болды. Мысалдан байқағанымыздай, халық шаруашылық зиян шамасы пайдаланудан шығарылған жерден алынатын өнім немесе таза табыс шамасына емес, дифференциалдық табысқа немесе нашар жер мен тәуір жерге жұмсалатын шығындардыњ айырмашылығына тең. Мұндай жағдайда жердің құндылығын шеткі шығын мен дербес шығынның айырмашылығымен есептелген жер рентасымен анықтайды.

Жер мәңгілік өндіріс қажеті, оны дұрыс пайдаланғанда өнімділігі сарқылмайды. Жерден өнімді жылда алуға болады. Былайша айтқанда, жер шексіз жылма-жыл ренталық табыс береді. Жер мәңгі пайдаланылатын болғандықтан, осы жылдардағы жалпы табысты білу үшін жылдық табыстарды қосу керек. Сонда ғана жердің нақты құндылығын анықтаймыз.

Жерді шексіз ұзақ пайдалануға болатындықтан аз ғана жылдық табыстың өзі үлкен шамаға айналуы мүмкін, яғни жерлің құндылығы шексіз шамаға айналады. Әрине бұл ақылға сыймайды, сондықтан жылдық тиімдерді белгілі мерзімде ғана қосу керек. Сондықтан, 50 жылдық тиімді қосу ұсынылады. Әрине бұл цифр ешқандай ғылыми дәлелденбеген.

Осыған ұқсас тәсіл орман шаруашылық есептеулерде әр жылда алынған өнімдерді бір жылға келтіру үшін қолданылады. Оның мәнін түсіну үшін шартты мысал қарастырайық. Екі орман бөлімшелері бар делік. Біреуінде пісіп жетілуі 50 жылдық қайың өсіріледі. Қайыңды кескенде 100 м куб ағаш, 15 мың теңге табыс аламыз, қарағайды кескенде 200 м куб ағаш, 30 мың табыс аламыз. 100 жылда екі жерде бірдей өнім және табыс береді. Олардың халық шаруашылық құны да бірдей.

Егер уақыт факторын есепке алсақ, олай болмайды. Қоғамға табыстың қай уақытта алынғаны талғаусыз емес. Табыс неғұрлым ертерек алынса, соғұрлым құндырақ. Сондықтан мысалымыздағы бірінші орман бөлімшесі екіншіге қарағанда құндырақ.

Сонымен, әр мезгілдегі экономикалық көрсеткіштерді өлшемдестіру мәселесі тікелей қосу, орташа процентпен шешілмейді. Басқаша тәсіл керек. Ол үшін келтіру коэффициенті қолданылады.

В = (1+Е)7 (7)

Қабылданған әдістеме бойынша Е = 0,08, бірақ басқаша (0,02 ден 0,08 дейін) көзқарастар да бар. Шығындар мен нәтижелерді алғашқы жылға келтіргенде шамаларды келтіру коэффициентіне көбейтеді, соңғы жылға келтіргенде бөледі.

Жер мәңгі пайдаланылатын болғандықтан, жылдық ренталарды қосу керек, яғни жердің экономикалық бағасы:

Р
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


написать администратору сайта